|
San jest szóstą pod względem wielkości rzeką w Polsce i zarazem największą w południowo wschodniej części kraju (Wisła, prowadząca w tym miejscu ponad dwukrotnie więcej wody, płynie jedynie obrzeżem Województwa Podkarpackiego). San jest zarazem drugim po Narwi największym dopływem Wisły. Nie wielkość jednak, ale malowniczy bieg i względnie czyste wody stanowią o atrakcyjności tej rzeki. San ma długość 443 km i zbiera wody z obszaru 16861 km². Pomimo niewielkiego dorzecza zasilany wodami obfitującymi w wodę karpackimi rzekami i potokami prowadzi do Wisły średnio 129 m³/s (średni przepływ wieloletni). Charakterystyczne jest, że w miejscu ujścia Sanu, Wisła chociaż zdecydowanie większa, jest od niego o ponad 160 km krótsza. Od połączenia obu rzek kończy się górny, a rozpoczyna środkowy bieg Wisły. Bieg Sanu również składa się z odcinków. Możemy wyróżnić dwa główne odcinki: karpacki (w Karpatach - od źródeł rzeki do Przemyśla) i podkarpacki, nizinny (w Kotlinie Sandomierskiej - od Przemyśla do ujścia), ale precyzyjnie dzieli się bieg Sanu na trzy odcinki: górny o charakterze górskim (od źródeł rzeki do ujścia Osławy w Zagórzu), podgórski na którym San stopniowo zatraca charakter rzeki górskiej (od ujścia Osławy w Zagórzu do ujścia Wiaru w Przemyślu) i nizinny (od ujścia Wiaru do połączenia Sanu z Wisłą). Najbardziej malowniczy jest odcinek karpacki, na którym niewielki jeszcze (szerokość rzeki przy normalnym stanie wody nie przekracza zwykle stu metrów), ale bystry San meandruje wśród zalesionych wzniesień. Temu właśnie odcinkowi rzeki poświęcamy szczególną uwagę. Górski odcinek Sanu ma długość 158 kilometrów. Obszar źródliskowy znajduje się na granicy polsko – ukraińskiej, na stokach Piniaszkowego (960 m n.p.m.) w bliskim sąsiedztwie Przełęczy Użockiej (853 m n.p.m.), oddzielającej Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Wschodnich. Główny potok wypływa na terytorium Ukrainy (niektórzy błędnie uważają za główne źródło leżący na granicy początek mniejszego potoku). San przez pierwsze 55 kilometrów jest rzeka graniczną, a między Siankami i Sokolikami Górskimi oddziela Bieszczady Wschodnie (na prawym brzegu) od Bieszczadów Zachodnich (na lewym brzegu). Poniżej Sokolik Górskich na prawym brzegu rozciągają się już niższe od Bieszczadów Góry Sanocko – Turczańskie, które towarzyszą rzece, aż do Dobrej poniżej Sanoka. Na lewym brzegu Bieszczady Zachodnie ustępują Pogórzu Bukowskiemu dopiero poniżej Leska. Szeroki, płytki i bystry nurt Sanu przegradzają zapory w Solinie i w Myczkowcach. 150 kilometrów od źródeł znajduje się pierwsze miasto położone nad Sanem – jest to niewielkie, ale malownicze Lesko. Ujście rzeki Osławy w Zagórzu poniżej Leska jest przyjmowane jako koniec górnego początek środkowego biegu Sanu. W rzeczywistości rzeka przepływa jeszcze przez Sanok i dopiero poniżej Przełomu Miedzybrodzkiego zaczyna zatracać górski charakter. Podgórski odcinek Sanu o długości 125 kilometrów ciągnie się od ujścia Osławy do ujścia Wiaru. W miejscowości Dobra San definitywnie żegna się z Górami Sanocko – Turczańskimi (do tej pory towarzyszyły mu po prawej stronie na wschodnim brzegu) i wpływa w obszar Pogórza Karpackiego. Od tego miejsca, aż do Przemyśla San oddziela Pogórze Przemyskie (na prawym brzegu) od Pogórza Dynowskiego (na lewym brzegu). San opuszcza Karpaty w Przemyślu. Przepływając przez centrum miasta ma 277 kilometrów długości, powierzchnię zlewni 3653 km² i średni roczny przepływ 51,7 m³/s. Poniżej śródmieścia, na peryferiach Przemyśla San łączy się z Wiarem. To miejsce przyjmuje się jako koniec środkowego i początek dolnego biegu rzeki. Cechą charakterystyczną Sanu jak każdej górskiej rzeki są duże wahania stanów wody, występujące obecnie w mniejszym stopniu po utworzeniu zbiorników retencyjnych w górnym biegu. W średniowieczu San był elementem szlaku wodnego prowadzącego z morza Bałtyckiego Wisłą i Dniestrem do Morza Czarnego, a w czasach późniejszych ważną drogą spławu drewna i soli, stąd obecne próby wskrzeszania tych tradycji. Opisując San trudno nie wspomnieć o jego dopływach. Na odcinku karpackim są to przeważnie niewielkie górskie lub podgórskie potoki. Wielkością wyróżniają się tylko dwa dopływy lewobrzeżne: Solinka i Osława oraz prawobrzeżny Wiar. Te trzy rzeki są zbliżone wielkością, chociaż różnią się charakterem. Dwie pierwsze to rzeki górskie, natomiast Wiar jako rzeka podgórska łączy w sobie cechy rzeki nizinnej i rzeki górskiej.
Ważniejsze dopływy Sanu na odcinku karpackim:
WOŁOSATY – dopływ lewobrzeżny, płynie w Bieszczadach Zachodnich, długość 28 km, powierzchnia dorzecza 118 km². W miejscu połączenia potoków tworzących Wołosaty: Wołosatki i Rzeczycy leżą Ustrzyki Górne.
DWERNIK - dopływ lewobrzeżny, płynie w Bieszczadach Zachodnich, powstaje z połączenia Nasiczniańskiego Potoku i Caryńskiego Potoku, przy czym, za główny ciek przyjmujemy Nasiczniański Potok, który w górnym biegu nosi nazwę Prowcza. Dwernik ma dorzecze o powierzchni 54 km².
CZARNY – dopływ prawobrzeżny, płynie w Górach Sanocko – Turczańskich, powierzchnia dorzecza 135 km². Miejscowości nad Czarnym: Czarna, Polana, a w pobliżu ujścia Czarnego do Jeziora Solińskiego Chrewt.
SOLINKA - dopływ lewobrzeżny, płynie w Bieszczadach Zachodnich, powierzchnia dorzecza 377 km². Zalana wodami Jeziora Solińskiego, dawna dolina Solinki tworzy obecnie jego drugą pod względem wielkości, zachodnią zatokę. Największy dopływ Solinki, Wetlina, w miejscu ujścia prowadzi więcej wody, jednak ze względu na charakter koryta przyjmuje się Solinkę za ciek główny. Na Wetlinie znajduje się znany przełom „Sine Wiry”. Największa miejscowością nad Solinką jest Cisna.
OLSZANKA – dopływ prawobrzeżny, płynie w Górach Sanocko – Turczańskich, dorzecze 132 km². Nad Olszanką leżą Olszanica i Uherce Mineralne.
HOCZEWKA – dopływ lewobrzeżny, płynie w Bieszczadach Zachodnich, ma długość 28 km i dorzecze o powierzchni 180 km². Nad Hoczewka leży Baligród.
OSŁAWA - dopływ lewobrzeżny, do ujścia Osławicy płynie w Bieszczadach Zachodnich, niżej stanowi granicę Karpat Wschodnich (Bieszczady Zachodnie) i Karpat Zachodnich (Beskid Niski i Pogórze Bukowskie). Osława ma długość 65 km i powierzchnię dorzecza 504 km². Największą miejscowością położoną nad Osławą jest Zagórz.
SANOCZEK – dopływ lewobrzeżny, wypływa w Beskidzie Niskim (Bukowica), płynie przez Pogórze Bukowskie, dorzecze 174 km². Sanoczek na krótkim odcinku stanowi granice administracyjną Sanoka.
TYRAWKA – dopływ prawobrzeżny, płynie w Górach Sanocko – Turczańskich, dorzecze 127 km². Największa miejscowość nad Tyrawką to Tyrawa Wołoska.
BARYCZKA – dopływ lewobrzeżny, płynie przez Pogórze Dynowskie, dorzecze 59 km². Przy ujściu Baryczki do Sanu położona jest wieś Nozdrzec.
JAWORNIK – dopływ prawobrzeżny, płynie przez pogórze Przemyskie, dorzecze 48 km². Nad Jawornikiem znajduje się m.in. miejscowość Piątkowa.
STUPNICA – dopływ prawobrzeżny, wypływa w Górach Sanocko – Turczańskich (pasmo Bziany), płynie przez Pogórze Przemyskie, dorzecze 178 km². Nad Stupnicą leży Bircza.
OLSZANKA – dopływ prawobrzeżny, płynie przez Pogórze Przemyskie. Długość Olszanki wynosi 15 km, a powierzchnia dorzecza 75 km².
WIAR – dopływ prawobrzeżny, długość 70 km, powierzchnia dorzecza 798 km² i średni przepływ około 6 m³/s. Bieg Wiaru, podobnie jak Sanu dzieli się na dwa wyraźne odcinki: karpacki (górny) i podkarpacki (dolny), jednak w przeciwieństwie do Sanu odcinek podkarpacki znajduje się (niemal w całości) na obszarze Podkarpacia Wschodniego (w przypadku Sanu jest to Kotlina Sandomierska, czyli Podkarpacie Północne).Karpacki odcinek biegu rzeki ma ponad 40 km długości. Wiar wypływa w Górach Sanocko – Turczańskich spod Brańcowej (685 m n.p.m.) w paśmie Chwaniowa. Po dwudziestu kilometrach łączy się z potokiem Łomna i od tego miejsca stanowi umowną granicę między Karpatami Wschodnimi (Góry Sanocko - Turczańskie), a Karpatami Zachodnimi (Pogórze Przemyskie). Opuszcza Karpaty poniżej Nowosiółek Dydyńskich. Podkarpacki odcinek biegu Wiaru ma niecałe 30 km długości. To właśnie na tym odcinku Wiar opuszcza Polskę, przepływa 12 kilometrów na terytorium Ukrainy i wraca do Polski 12 kilometrów przed ujściem do Sanu. Obie rzeki łączą się w Przemyślu na wysokości 190 m n.p.m.. Poza granicami Polski uchodzą do Wiaru dwa jego największe dopływy Wyrwa i Buchta. Buchta w całości płynie przez Ukrainę, natomiast Wyrwa wypływa spod Roztoki (641 m n.p.m.) na terenie Polski, przepływa przez Kwaszeninę i jako potok siedmiokilometrowej długości przekracza granicę polsko – ukraińską. Nad Wyrwą po ukraińskiej stronie granicy leży Dobromil. Od ujścia Wyrwy, aż do swojego ujścia do Sanu, Wiar płynie pradoliną. Nad Wiarem leżą m.in.: Posada Rybotycka, Rybotycze, Niżankowice i Przemyśl, a w bliskim sąsiedztwie na wzgórzu Kalwaria Pacławska. 
|